Háskóli Íslands, vor 2006
Íslensk samtímamyndlist, kennari Auður Ólafsdóttir 

TEDDI

Bergrún Íris Sævarsdóttir

Magnús Theodór Magnússon, betur þekktur undir listamannsnafninu Teddi, er sjálfmenntaður listamaður sem vinnur að mestu þrívíð verk í við. Teddi hefur einbeitt sér algjörlega að listinni síðustu 16 árin, eða síðan 1990.  Hann hefur ekki látið stjórnast af stefnum og straumum en er fyrst og fremst trúr eigin sköpunarþörf. Ég mun fjalla stuttlega um líf Tedda og list og segi frá einni sýningu. Auk þess varpa ég fram hugmyndum “ósamþykkta” list og mögulega tengingu við stéttaskiptingu.

Tímabilið 1990-2006 er suðupottur nýrra hugmynda. Innsetningar, gjörningar og tilraunakennd list einkenna tímabilið. “Eitt helsta lausnar- og lykilorð samtímamyndlistar er hið ógnarstóra og alltumvefjandi rými.” (Auður Ólafsdóttir 2002) Listin er komin langt frá landslagsmálverkunum í stofunni hjá ömmu og afa og um leið orðin fjarlæg og jafnvel illskiljanleg fyrir almenning. Sérstaklega á fólk af eldri kynslóðinni það til að hrista höfuðið yfir brölti ungs listafólks. List Tedda er mjög ólík því sem er að gerast. Mýkt og einfaldleiki listar hans kom sem mótvægi við hina grófu og flóknu list nútímans og almenningur tók honum strax opnum örmum. Fyrir Tedda er það fegurðarhugtakið sem skiptir mestu máli rétt eins og hjá stórum hluta þjóðarinnar sem vilja hafa fallega hluti í kringum sig.

Tímabilið 1990-2006 var einnig tímabil tölvutækninnar og internetsins. Tölvur komu inn á hvert heimili og með internetinu opnaðist nýr heimur fyrir listamenn. Heimurinn skrapp saman á nokkrum árum. Netið færði fólki heiminn inn á heimilið og möguleikarnir voru endalausir.  En um leið og upplýsingaflæðið varð meira varð því einnig minna treystandi. Þegar maður leitar að Mónu Lísu á leitarvefnum Google er það ekki einu sinni mynd af raunverulega málverkinu sem kemur fyrst á lista heldur andlit Mr. Bean á búk Mónu Lísu. Maður getur ekki tekið heimildum af internetinu sem heilögum sannleik heldur verður maður að setja upp gagnrýnisgleraugun og sigta frá allt ruslið sem því miður er stærsti hluti upplýsinganna.

Nútíminn snýst að miklu leyti um tækni og tölvur og hraðinn hefur aldrei verið meiri. Teddi tekur, með list sinni, skref til baka og færir okkur aftur út í skóginn, meðal trjánna, aftur til upprunans.

Helstu æviatriði

Teddi er fæddur í Reykjavík árið 1935 og ólst upp í vesturbænum hjá foreldrum og  tveimur systkinum. Eftir barnaskólann fór hann í Iðnskóla Reykjavíkur og lærði offsetprentun. Teddi starfaði við prentun í tíu ár og fór eftir það á sjóinn. Þar kynntist hann eðli Íslendinga og segir mjög stutt í villimanninn í okkur.  Síðan fór Teddi að starfa hjá slökkviliðinu en tók sér reglulega frí til að skoða heiminn afþví að hann vildi ekki ”verða hreyfanleg marmarastytta.” (Magnús Th. Magnússon 2003) Í dag er Teddi 71 árs og hefur meðal annars dvalið í klaustri í Nepal og lært matreiðslu á Indlandi. Hann hefur þetta að segja um ferðalögin og nauðsyn þess að festa hvergi rætur:

Hefðbundið listnám Tedda takmarkast við þriggja mánaða námskeið í Finnlandi en hann segir ímyndunarafl sitt bæta upp tæknilega vankanta. Hann les bækur og kynnir sér aðra listamenn og er það uppistaðan í sjálfsnámi hans. Teddi er nýfluttur í nýja vinnustofu á Kjalarnesi og segist hvergi hættur listsköpun sinni, hann sé rétt að byrja (Magnús Th. Magnússon 2003).

List Tedda

”Teddi er listrænt ólíkindatólk og verkin endurspegla persónu Tedda sjálfs, hann er kjaftfor og óhræddur og lætur allt flakka. Hann virðist óbundinn af hugmyndafræði og stefnum og virðist ekki mikið velta fyrir sér hvað má og hvað má ekki.”

 (Andri Snær Magnason 2004)

Teddi vinnur list sína helst í við, kopar og járn. Meðal viðartegunda sem hann notar er mahoní, ösp, hlynur, birki og purpurahjarta. Sum verkin setur Teddi út fyrir vinnustofuna og lætur veðrið vinna á þeim. Þá breytist liturinn og verkin fá aðra áferð. Þannig virkjar Teddi veðrið og náttúruna sem viðurinn er upprunalega kominn frá.

Teddi með Sólfar, verk gert úr skrúfubroti

Koparverk Tedda eru ekki mörg. Hann segir það taka mjög langan tíma að gera koparverkin, þau séu dýr og því erfitt að selja þau. Koparinn, sem Teddi hefur notað í síðustu þrjú koparverk sín kemur úr gamalli skipsskrúfu sem var í eigu kafara sem kafaði eftir broti úr skrúfunni. Þegar kafarinn fór á elliheimili gaf hann Tedda skrúfubrotið og í þakkarskyni er hann að gera koparverk fyrir kafarann. Teddi fær einmitt mikið af efnivið sínum frá vinum og velvildarmönnum.

Teddi hefur komið sér fyrir í 200 fermetra vinnustofu á Kjalarnesi. Plássið skiptist í tvo stóra sali; annar er vinnuaðstaða með alls kyns tækjum og tólum en hinn geymslustaður fyrir tilbúin verk, sem eru fjölmörg, og líkir Teddi herberginu við skóg sem er ágætis réttnefni. Auk þess hefur hann eldhús, setustofu og lítið svefnherbergi. Hann eyðir virkum dögum á vinnustofunni en um helgar fer hann heim til eiginkonu sinnar í Reykjavík. Þetta fyrirkomulag segir hann hafa haft góð áhrif á hjónabandið þar sem hann er mikill vinnufíkill. Hann er þó ekki einsamall á vinnustofunni því sér til halds og trausts hefur hann köttinn Gosa sem nýtur sín vel í þessum ævintýraheimi. Tedda þykir vænt um verkin sín en segist ekki eiga í vandræðum með að láta þau frá sér. Nokkur æskuverk eru þó alls ekki til sölu, sama þó honum “væri boðin milljón.” (Magnús Th. Magnússon 2003)

Þegar Teddi er beðinn um að nefna áhrifamenn er efstur á blaði rúmanski myndhöggvarinn Constantino Brancusi. Af íslenskum listamönnum segir hann að Sigurjón Ólafsson hafi haft töluverð áhrif á sig og segir að í sumum verkum sínum megi sjá augljós áhrif frá Sigurjóni (Magnús Th. Magnússon 2006). Teddi segist hafa mikla þörf fyrir að skapa og það er einmitt þessi frumþörf mannsins fyrir list sem speglast í öllu hans lífi. Hann lagði allt annað á hilluna til að sinna listinni þrátt fyrir að vera ómenntaður og krafturinn sem býr í honum drífur hann áfram gegnum hvert verkið á fætur öðru. Hann er mikill orkubolti og vinnur skipulega, oft langt fram á kvöld ef hann er í “vinnustuði” (Magnús Th. Magnússon 2003).

Teddi hefur haldið 16 stórar sýningar, þar af 6 einkasýningar, og hafa verk eftir hann meðal annnars verið sýnd í Þýskalandi, á Spáni og í Færeyjum. Verk hans eiga sér marga aðdáendur um allan heim. Meðal þeirra sem eiga verk eftir Tedda eru fyrrverandi forseti Þýskalands, slökkviliðsstöðin í Boston, Black King gallerý í New York auk ótal fyrirtækja og einstaklinga hérlendis (Heimasíða Tedda 2004a). Tedda finnst þó að listaelítan á Íslandi mætti taka honum betur og segist finna fyrir kulda í sinn garð frá listmenntuðu fólki (Magnús Th. Magnússon 2006). Þrátt fyrir allar hindranir heldur hann ótrauður áfram og spilar þar auðvitað inn í hversu vinsæll hann er hjá almenningi. Hann er óslípaður demantur sem hefur ekki verið fágaður og mótaður af kennurum, þannig er hann ávallt trúr sjálfum sér.

Sýning í Perlunni 2002

Árið 2002 hélt Teddi sína fimmtu einkasýningu í Perlunni. Þá sýndi hann 50 verk, bæði standverk og veggverk (Heimasíða Tedda 2004). Þar mátti finna verk á borð við Frelsi sem Teddi endurskýrði síðar Til Frelsis eftir að Björgólfur eldri sagði verkið minna sig á fangelsið við Síðumúla (Magnús Th. Magnússon 2006). Verkið er úr skútumastri og hefur Teddi sett það í hlekki. Á sýningunni var einnig verkið Líf eftir dauðann. Það er gert úr hlyni úr gamla kirkjugarðinum við Suðurgötu.

Til Frelsis

Í því verki hefur Teddi tekið við sem var umkringdur dauðanum og gefið honum nýtt líf. Nafnið á verkinu er því mikið réttnefni. Verkin á sýningunni voru nokkuð ólík og talsvert af veggmyndum. Ég spurði Tedda um eitt veggverkið sem ég hafði séð á myndum frá sýningunni. Það var viðarplata sem Teddi hafði skorið tvær fígúrur út í og sett ál í útlínur fígúranna. Teddi sagðist hafa selt verkið, og nokkur önnur lík því, á sýningunni, það hefði einfaldlega “rokið út” (Magnús Th. Magnússon 2006). Í einfeldni minni spurði ég hann hvort hann ætlaði þá ekki að gera fleiri slík verk en hann hristi höfuðið að spurningunni og svaraði; “þetta er ekki framleiðsla. Þetta er list.” (Magnús Th. Magnússon 2006)

Í sýningarskrá fyrir sýningu Tedda 2002 segir Gunnar Dal:

Skoðanir Tedda á listasamfélaginu á Íslandi minna óneitanlega á skoðanir myndlistamannsins Einars Hákonarsonar. Báðum finnst þeim þeir vera misskildir og vanmetnir af listfræðingum. Munurinn á þeim er þó augljós, Einar er hámenntaður listamaður en Teddi nær ekkert menntaður. Í viðtali við Blaðið 11. febrúar síðastliðinn segir Einar “Hérna fæ ég ekki kennslu, ofstækið er svo mikið. Samt er ég einn af best menntuðu myndlistamönnunum á Íslandi. Þetta er skrítið land.” (Einar Hákonarson 2006)

Hver er ástæðan fyrir því að Teddi er ekki að fullu samþykktur af listasamfélaginu? Almenningur hefur tekið Tedda vel og á hann í litlum erfiðleikum með að selja verkin sín. Verk eftir hann hafa verið valin á sýningar á Spáni og í Kanada og hann hefur verið valinn gestalistamaður í Cuxhaven í Þýskalandi. Erlend listasamfélög virðast því taka Tedda vel en þrátt fyrir þessar vinsældir virðist hann ekki ná í gegn hjá hinni íslensku listaelítu. Hvers vegna?

Í öllum listum eru viðhafðar flokkanir og myndlistin er þar ekki undanskilin. Bókmenntir eru stundum flokkaðar í fagurbókmenntir og afþreyingu. Þungmeltar, torskildar skáldsögur og ljóðabækur falla undir flokkinn ”fagurbókmenntir” en teiknimyndasögur og glæpasögur eru flokkaðar sem afþreying. Þó getur glæpasagan verið mun betur skrifuð en þungmelta skáldsagan. Hvernig viðhelst þessi flokkun og afhverju eru bækurnar ekki bara flokkaðar í góðar og slæmar bækur? Fylgir þessi flokkun stéttaskiptingunni?

Um leið og rithöfundur verður mjög vinsæll hjá almenningi er hann settur í flokk með afþreyingu. Það er eins og fagurbókmenntir eigi bara að eiga erindi til ”yfirstéttarinnar”. Þungmeltar bækur fara umsvifalaust í flokkinn ”fagurbókmenntir” en glæpasögur, sem eru vinsælt lesefni hjá almenningi, eru flokkaðar sem ”afþreying”. Þó er ýmislegt í flokknum fagurbókmenntir sem er ekki góður skáldskapur en það þorir enginn ómenntaður að segja að bókin sé léleg. Það vill enginn líta út fyrir að vera heimskur og þess vegna þegir fólk frekar rétt eins og lýðurinn vildi frekar horfa á keisarann ganga um allsnakinn heldur en að sýna ”fávisku” sína með því að benda á nekt hans. Þessu er líka hægt að snúa við og segja að yfirstéttin vill ekki segja krimma vera góðan skáldskap því þá hljóta þau að vera jafn heimsk og almúginn

Ef allir ættu verk eftir Kjarval, reyktu Davidoff vindla og spiluðu golf á sunnudögum þyrfti yfirstéttin að finna sér önnur áhugamál. Um leið og almenningur samþykkir eitthvað verður það klisja. Þetta er áberandi í gegnum tímann. Jane Austin flokkaðist fyrst með afþreyingarmenningu, var svo tekinu upp sem klassík en um leið og almenningur nútímans tók að lesa hana féll hún aftur í afþreyingarhópinn. Þetta getur líka verið öfugt. Shakespeare þótti grófur klámhundur í sínum samtíma en í dag eru verk hans klassískar fagurbókmenntir. Er Teddi kannski vanmetinn af fræðimönnum vegna þess hve vinsæll hann er hjá almenningi? Og munu þá listfræðingar komandi alda hylla hann eða er hann dæmdur til að vera eingöngu listamaður fólksins vegna þess að hefur ekki prófgráður og pappíra til að sanna sig?

    Gleðin og sorgin

Nafngiftir Tedda á verkum sínum eru oft ansi smellnar og skemmtilegar. Má þar nefna verk úr holum marmarakassa með álímdum góm og hafði Teddi gefið verkinu nafnið Tryggingarmaðurinn vegna þess að það var kalt að utan og holt að innan. Tilsvör Tedda eru oft skemmtileg og til er saga af því þegar þegar Teddi sýndi Ingibjörgu Sólrúnu verkið Kona vitavarðarins spurði hún forvitin; ”og hvar er vitavörðurinn?” Teddi var þá fljótur að svara: ”Þau eru að elskast, hann sést ekki.” (Magnús Th. Magnússon 2006) Teddi er gamansamur maður sem þykir vænt um lífið og reynir að taka því ekki of alvarlega. Hann hefur þó upplifað ýmislegt miður skemmtilegt á ævinni sem skilar sér í sumum verkum hans. Þegar hann starfaði sem slökkvilismaður, og einnig þegar hann keyrði sjúkrabíl, varð hann oftar en ekki vitni að dauðanum. Þá var engin áfallahjálp í boði en í dag segir Teddi að menn fái áfallahjálp við það eitt að sjá fótbrot og bætir við “þetta er annaðhvort í ökkla eða eyra hjá okkur í þessu þjóðfélagi.” (Magnús Th. Magnússon 2003)

Konan í Tedda

Ólíkt mörgum listamönnum vill Teddi að fólk snerti verkin hans og líkir listinni við fallega konu sem ætti að vera leyfilegt að snerta. Verk hans hafa oftar en ekki kvenlegar línur sem hann segir ekki vera neina tilviljun, hann sé einfaldlega svo mikil kona í sér. Honum finnst þó verkin sín stundum einum of kvenleg en hann sé nú bara eins og hann er (Magnús Th. Magnússon 2006). Hann tekur sem dæmi veggverk sem er gert úr poplar rót sem hann keypti frá Síberíu. Á meðan hann lýsir verkinu strýkur hann yfir það og líkir því við bak á konu. Annars á Teddi oft erfitt með að útskýra verkin sín og segir um það: “Þú útskýrir ekkert sólarlag eða augu á fallegu barni.” (Magnús Th. Magnússon 2003).

Lokaorð

Teddi segist viss um að hann muni lifa til 83 ára aldurs og hefur allan hug á að vinna áfram við listina þangað til hann kveður þennan heim.
Það er erfitt fyrir almenning að kaupa sér listaverk á tímum þegar gjörningar og videoverk ráða ríkjum. List Tedda er aðgengileg og ágætis hvíld frá áreiti nútímans. Vinsældir Tedda eru kannski komnar til vegna þess að enn er til fólk sem vill ekki merkingaþrungna list með vísanir eða konsept, fólk sem horfir helst á fegurðargildið.

Til eru gagnrýnisraddir sem segja Tedda frekar handverksmann heldur en listamann en hann stendur fast á þeirri skoðun að honum sé ætlað að búa til listaverk og því muni hann halda áfram, sama hvað hver segir. Það er líka ástæðulaust að gefast upp á meðan stuðningsmennirnir eru fleiri en hinir.

Það þarf alltaf að vera til fólk eins og Teddi. Fólk sem eltir og upplifir drauma sína, skoðar heiminn og túlkar hann fyrir okkur hin sem situm föst í vinnu og skyldum.

Heimildaskrá

Andri Snær Magnason. 2004. Sýningaskrá fyrir sýningu Tedda í Perlunni

Auður Ólafsdóttir. 2002. “Lögun Tímans – The shape of time”, Sýningaskrá MHR-30, 
Listasafn  Reykjavíkur, ágúst – okt 2002

Magnús Theodór Magnússon. 2006. Viðtal ritgerðarhöfundar við Tedda 20. janúar

Einar Hákonarson. 2006. Ég hef aldrei gefið eftir, Blaðið 11. febrúar

Gunnar Dal 2002. Sýningaskrá fyrir sýningu Tedda í Perlunni8.júlí-8.ágúst

Teddi 2004a. Listferill, Heimasíða listamannsins, vefslóð: http://www.teddi.net/teddi-ferill.htm

Teddi 2004b. Perlan 2002. Heimasíða listamannsins, vefslóð: http://www.teddi.net/IS-perlan-02.htm

Magnús Theodór Magnússon 2003 Heimsókn, Þórarinn Björnsson heimsækir Magnús Theodór Magnússon [útvarpsviðtal] Ríkisútvarpið